به سوى خودسازى
وزيري، شوميز، 385 صفحه، چاپ اول 1380، چاپ چهارم سال 1384
اين كتاب تلفيقى از كتاب خودشناسى براى خودسازى و درسهايى كه حضرت استاد براى دو سطح متفاوت از دانشپژوهان عرضه داشتهاند، ميباشد. اين مجموعه پس از هماهنگسازى موضوعات و مطالب، به قلم حجتالاسلام والمسلمين آقاى كريم سبحانى تدوين و نگارش يافته وتوسط مرکز انتشارات مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمينى(رحمه الله) در سال 1380 براي نخستينبار به چاپ رسيده است.
مطالب اين كتاب ارزشمند در يازده فصل تنظيم شده است:
فصل اول در باب خودشناسى و خودسازى است. عمدهترين مباحث مطرح در اين فصل عبارتاند از: جستارى در هويت و ماهيت انسان، كرامت انسان، مفهوم خودشناسى و خودسازى، و ضرورت خودشناسى و خودسازى؛
فصل دوم به بررسى مفهوم و گونههاى كمال ميپردازد. در اين بررسى، اين مباحث عمده مطرح ميشود: مفهوم كمال، سلسله مراتب كمالات، توهم وجود كمالات متعدد براى انسان و پاسخ آن، لزوم شناخت پيشين كمال، ناكارآمدى تجربه در شناخت كمال حقيقى انسان، بررسى آراى گوناگون درباره كمال انسان؛
فصل سوم درباره جهتيابى اميال فطرى است. اين فصل از طريق جهتيابى اميال فطرى آدمى، به شناسايى كمال حقيقى وى ميپردازد؛
فصل چهارم از طريق بررسى رابطه لذت با محبت و كمال حقيقى، به اثبات اين حقيقت ميپردازد كه انسان براى رسيدن به لذت واقعى ميبايد مطلوب نهايى متعالى و اصيل خويش را كه همانا قرب خداى متعال است بشناسد؛
فصل پنجم نيز نقطه اوج و غايت اميال بشرى را بررسي ميکند و در اين رهگذر مطلوبِ نهايىِ واقعى بودن قرب الهى براى انسان، در اين فصل به اثبات ميرسد؛
فصل ششم در زمينه امكان ارتباط آگاهانه كامل با خداوند است. اين كتاب در سه فصل ـ با توضيحاتى بيشتر از آنچه در كتاب خودشناسى براى خودسازى آمده ـ به اين بحث پرداخته است و فصل هفتم و هشتم نيز به همين موضوع اختصاص يافته است.
فصل نهم درباره قرب خداوند متعال و راه رسيدن به آن است. در اين بحث ابتدا مفهوم قرب الهى و تفسيرهاى سهگانه آن بررسى ميشود. سپس استاد با ارائه مقدمات و دلايل جالبى اثبات ميكنند كه عبادت، تنها راه رسيدن به قرب الهى است. آنگاه با بررسى تفسيرهاى گوناگون از عبادت، به تبيين تفسير صحيح از آن ميرسند، و در نهايت با پاسخ به پرسشهايى درباره دليل عدم گرايش عموم مردم به كمال مطلوب و نيز دليل وجود غرايزى كه به ظاهر مزاحم با كمال مطلوباند، بحث را به پايان ميبرند؛
در فصل دهم، ذيل عنوان «نقش علم و عمل در تكامل انسان» اين مباحث مطرح مى شود: بررسى جايگاه ارزشى علم، نسبت علم با سعادت يا انحطاط انسان، تفاوت رويكرد الهى با رويكرد مكتب پراگماتيسم درباره ارزش گذارى علم، رابطه علم و ايمان و عمل، بررسى مفهوم ايمان و رابطه آن با علم، تشكيكى بودن ايمان، متعلقات ايمان، مفهوم كفر و نسبت رفتار با ايمان و كفر، و مقدمات دستيابى به مقام قرب الهى؛
در فصل يازدهم نيز ذيل عنوان «تدبير و اراده»، اين مطالب مورد بحث قرار ميگيرد: جايگاه دستگاه ادراك و اراده، پيوند دستگاه ادراك و اراده، نقش ميل و علاقه در ادراك، و در پايان برنامهاى عملى براى خودسازى ارائه ميگردد.
فهرست مباحث:
- لزوم شناخت سنخ ارتباط با خداوند
- تبيين ارتباط آگاهانه با خداوند در حكمت متعاليه
- مبانى اضافه اشراقى موجودات به خداوند
- نسبت علم حضورى به خويشتن با درك ارتباط با خدا
- طريق علم حضورى كامل به حقيقت خويش
- تعلّق وجودى محض و مقام فناى فى اللّه در مناجات شعبانيه
- مشاهده انوار الهى يا معرفت شهودى پروردگار
- تعلق كامل شهودى روح به ساحت قدس پروردگار
- مراتب طولى معرفت الهى
- ساده ترين راه براى ارتباط با خدا
- ارائه آثار ارتباط با خدا از سوى پيامبران
- انسان، و عهد بندگى و پرستش خداوند
- لزوم پايدارى انسان بر پيمان فطرى خويش
- فرجام پيمان شكنى با خداوند
- فراخناى ارتباط با خداوند در حديث معراج
- خصلت هاى سه گانه رهيافته به رضاى حق
- محبوب خدا و مشاهده جلال و عظمت الهى
- راه يابى محبوب خدا به خلوت انس با حق
- خداوند و تدبير امور محبوب خويش
- جايگاه محبوب خداوند در حديث قرب النوافل
- تسليم مؤمن در برابر اراده و مشيّت الهى
- ارتباط معرفت نفس با مقام فناء
- نقش اطاعت و بندگى در ارتباط با خدا
- نقش اطاعت خداوند در جاودانگى انسان
- نمونه اى ديگر از كرامت هاى اولياى خدا
- لقاء و مشاهده خداوند عالى ترين ثمره ارتباط با او
- رؤيت خداوند و برداشت هاى متفاوت از آن
- تجسم ارتباط با خداوند در دعاى عرفه
- تجلّى هميشگى خداوند بر اولياى خويش
- اولياى خدا و توجه اصلى و عميق آنان به خداوند
- برخوردارى اولياى خدا از علم بى كران و راه برى و جذبه الهى
- درخواست تدبير امور به وسيله خداوند
- برخوردارى اولياى خدا از هدايت هاى خاص خداوند
- قلب اولياى خدا كانون محبت و انس با خدا
- قبض و بسط يا تجلّى مظاهر جمال و جلال الهى
- ترسيم توحيد افعالى در دعاى عرفه
- شعور و معرفت عمومى در هستى
- داستان شگفت انگيز دو دانشجوى آمريكايى
- تجسّم ارتباط با خداوند در مناجات حضرت سجاد
- بررسى تفاوت لقا با رؤيت خداوند
- وجود مراتب گوناگون براى رؤيت الهى
- نتيجه گيرى از بحث هاى گذشته
- بررسى مفهوم قرب الهى
- تفسيرهاى سه گانه از قرب الهى
- الزامات سير تكاملى انسان
- احاطه وجودى خداوند بر هستى
- ريشه عدم درك تعلق وجودى به خداوند
- راه درك تعلق وجودى به خداوند
- ره آورد درك تعلق وجودى به خداوند
- عبادت، راه رسيدن به قرب الهى
- بررسى تفسيرهاى گوناگون از عبادت
- نظريه مختار در عبادت
- ويژگى هاى رفتار تكاملى انسان
- ردّ برداشت متصوفه از عبادت
- عبادت و روحيه تسليم پذيرى در برابر خدا
- پرسش ها و پاسخ ها
- دليل عدم گرايش عموم مردم به كمال مطلوب
- دليل وجود غرايز به ظاهر مزاحم با كمال مطلوب
- داراى مراتب بودن كمال مطلوب انسان
- بررسى جايگاه ارزشى علم
- نسبت علم با سعادت و انحطاط
- معرفت شرط لازم سير تكاملى انسان
- تفاوت رويكرد الهى با مكتب پراگماتيسم در ارزش گذارى علم
- رابطه ميان علم و ايمان و عمل
- بررسى مفهوم ايمان و نسبت و تفاوت آن با علم
- مفهوم صحيح ايمان
- تشكيكى بودن ايمان
- متعلقات ايمان
- اشاره اى به مفهوم كفر و نسبت رفتار با ايمان و كفر
- رابطه ايمان و عمل
- مقدمات دست يابى به مقام قرب